Sejm RP rozpatrzył i skierował do dalszych prac projekt nowelizacji ustawy specjalnej o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Jednym z zagadnień omawianych podczas dyskusji było przedłużenie zezwolenia dla psychologów z ukraińskim wykształceniem na świadczenie usług obywatelom Ukrainy. W pierwszej wersji projektu przepis ten nie został przedłużony, ale Ministerstwo Edukacji, kierując się rekomendacjami Zespołu do spraw Integracji Edukacyjnej Dzieci będących Obywatelami Ukrainy, doprowadziło do jego uwzględnienia. Dzięki temu uproszczone zasady pracy ukraińskich psychologów zostały zachowane do 31 grudnia 2025 roku. Fundacja Ukraiński Dom, która jest członkiem tego zespołu, apeluje do Sejmu o przedłużenie obowiązywania przepisu do końca obowiązywania ustawy specjalnej – czyli do 4 marca 2026 roku.
Późnym wieczorem 24 lipca w Sejmie odbyło się pierwsze czytanie projektu nowelizacji ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Jak już wcześniej pisaliśmy, zakłada on przedłużenie legalnego pobytu ukraińskich uchodźców w Polsce do 4 marca 2026 roku. Zaproponowano również zmiany dotyczące wypłaty świadczenia 800+ oraz umieszczania Ukraińców w punktach zbiorowego zakwaterowania.
Projekt ustawy został już zaopiniowany przez społeczne i międzynarodowe organizacje, które zajmują się uchodźcami ukraińskimi w Polsce. Autorzy projektu z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji uwzględnili część tych uwag. Dotyczy to między innymi przedłużenia działania artykułu 64b ustawy specjalnej, który stanowi, że obywatele Ukrainy posiadający ukraiński dyplom z psychologii mogą świadczyć usługi z zakresu psychologii i psychiatrii dla ukraińskich uchodźców. W innych przypadkach, aby móc pracować w swojej specjalizacji, cudzoziemcy, którzy uzyskali wykształcenie psychologiczne i medyczne poza państwami członkowskimi Unii Europejskiej, muszą potwierdzić swój dyplom poprzez uznanie przez NAWA lub nostryfikację.
Uproszczenie zasad pracy psychologów z ukraińskim wykształceniem było jedną z form pomocy, jakiej Polska udzieliła ukraińskim uchodźcom po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej agresji. Tłumaczono to tym, że po pierwsze, większość uchodźców potrzebuje pomocy psychologicznej, którą dobrze byłoby zapewnić w ich ojczystym języku ukraińskim, a po drugie, w samej Polsce brakuje psychologów, więc takie zezwolenie powinno zmniejszyć obciążenie polskich specjalistów. Przypomnijmy, że zgodnie ze specjalną ustawą, psychologowie z niepotwierdzonym w Polsce ukraińskim dyplomem mogą świadczyć usługi wyłącznie ukraińskim uchodźcom.
W pierwszej wersji nowelizacji ustawy specjalnej w ogóle nie przedłużono uproszczonych zasad zatrudniania ukraińskich psychologów. Zwróciła na to uwagę Fundacja Ukraiński Dom, określając taką decyzję jako „niezrozumiałą”, ponieważ w ciągu trzech lat obowiązywania specustawy nie stwierdzono nadużyć tego przepisu. Wręcz przeciwnie, biorąc pod uwagę dużą liczbę Ukraińców, zwłaszcza dzieci, które potrzebują pomocy psychologicznej, a także brak odpowiedniego personelu wśród Polaków, uproszczenie zasad pracy ukraińskich psychologów jest wręcz konieczne.
Jak podkreśla w komentarzu dla Naszego Wyboru przedstawiciel działu monitoringu i rzecznictwa Ukraińskiego Domu w Warszawie Oleksandr Pestrykov – obecnie nie ma statystyk dotyczących liczby psychologów i psychoterapeutów, którzy skorzystali z tego przepisu specustawy. Utrudnia to ocenę rzeczywistego wpływu tej normy. Jednocześnie organizacje i szkoły zatrudniające psychologów do pracy z ukraińskimi dziećmi-uchodźcami dostrzegają pilne zapotrzebowanie na specjalistów, co wskazuje na istniejący niedobór wsparcia psychologicznego.
Autorzy projektu ustawy uwzględnili uwagi Ukraińskiego Domu i innych organizacji społecznych – po posiedzeniu zespołu do spraw integracji dzieci ukraińskich z polskim systemem edukacyjnym, polskie Ministerstwo Edukacji Narodowej doprowadziło do uwzględnienia tego punktu w projekcie ustawy, który został skierowany pod obrady Sejmu. Jednocześnie przedłużono jego obowiązywanie jedynie do 31 grudnia 2025 roku, a nie, jak proponowali przedstawiciele fundacji, do końca obowiązywania specustawy, czyli do 4 marca 2026.
Rozpatrzenie specustawy w Sejmie
Ukraiński Dom to jedyna organizacja społeczna, która zdążyła nadesłać swoje uwagi już do zaktualizowanego projektu ustawy przed jego rozpatrzeniem w Sejmie. Fundacja podkreśla, że przedłużenie jedynie do 31 grudnia 2025 roku tylko częściowo rozwiązuje problem zapewnienia odpowiedniego wsparcia psychologicznego ukraińskim uchodźcom. „Biorąc pod uwagę utrzymujące się wysokie zapotrzebowanie na tego rodzaju wsparcie, zwłaszcza wśród ukraińskich dzieci, oraz niedobór psychologów swobodnie posługujących się językiem ukraińskim, należy uznać wydłużenie obowiązywania tego przepisu do końca obowiązywania ustawy za w pełni uzasadnione i społecznie pożądane. Warto również zauważyć, że znaczna liczba ukraińskich psychologów aktualnie ponownie zdobywa wykształcenie w swoim zawodzie w Polsce. Ustalenie terminu obowiązywania art. 64b na dzień 31 grudnia 2025 roku może kolidować z harmonogramem roku akademickiego na polskich uczelniach i prowadzić do sytuacji, w której studiujący i jednocześnie pracujący ukraińscy psychologowie utracą możliwość wykonywania zawodu tuż przed ukończeniem studiów” – podkreślają w Ukraińskim Domu.
Podczas debaty parlamentarnej nad projektem ustawy część posłów wskazywała na tę uwagę fundacji. Maciej Duszczyk, wiceminister MSWiA odpowiedzialny za zmiany w specustawie, zaznaczył, że zgadza się z uwagami Ukraińskiego Domu. „Wydaje mi się, że to wyjaśnienie jest bardzo logiczne. W tym roku, czyli do 2026 roku, jak wiemy, będzie nauka, bo wielu Ukraińców studiuje i musi je ukończyć. Więc generalnie jestem za. Ale jest wiodące ministerstwo, którego stanowisko przyjmuję” – wyjaśnił Maciej Duszczyk i dodał, że to nie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, a Ministerstwo Edukacji Narodowej pracuje nad rozporządzeniem w sprawie pracy psychologów i jest zobowiązany do wzięcia pod uwagę jego decyzji.
Obecnie projekt nowelizacji ustawy specjalnej został skierowany do dalszych prac w komisjach, po czym ponownie trafi do Sejmu. Ukraiński Dom ma nadzieję, że w trakcie tych prac uda się przekonać autorów projektu.
Na jakich zasadach będą dalej pracować ukraińscy psychologowie?
Niezależnie od tego, jak długo będzie obowiązywał artykuł 64b, sytuacja ukraińskich psychologów, którzy skorzystali z tego przepisu specustawy, ulegnie pogorszeniu. Aby kontynuować pracę, będą musieli albo potwierdzić swój dyplom, albo uzyskać polski. Jak zauważa Ołeksandr Pestrykow, nostryfikacja dyplomu psychologa to długi i skomplikowany proces. Dlatego wielu z nich decyduje się na ponowną naukę na polskich uczelniach. „Przedłużenie artykułu 64b tylko do końca 2025 roku oznacza, że nie zdążą ukończyć studiów” – podkreśla Pestrykow.
Należy przypomnieć, że w przypadku dyplomów specjalistycznych i magisterskich wydanych w Ukrainie przed 19 czerwca 2006 roku możliwe jest uznanie dokumentów, które przeprowadza Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej (NAWA). Natomiast w przypadku innych dyplomów wymagana jest nostryfikacja – dokładniej o procesie nostryfikacji pisaliśmy tutaj.
Zmiany w specustawie
Po przyjęciu przez Sejm, projekt ustawy musi zostać rozpatrzony przez Senat i ostatecznie podpisany przez Prezydenta. Na każdym z tych etapów proponowane rozwiązania mogą ulec zmianie, między innymi po uwzględnieniu uwag organów państwowych lub organizacji społecznych.
Główne zmiany w ustawie specjalnej przewidują:
- przedłużenie obowiązywania specustawy, a szczególnie legalności pobytu ukraińskich uchodźców w Polsce do 4 marca 2026 roku;
- wzmocnienie weryfikacji przy nadawaniu ukraińskim uchodźcom numeru PESEL ze statusem UKR, między innymi z wykorzystaniem fotografii tej osoby;
- zwiększenie do 20 liczby osób, które muszą mieszkać w jednym miejscu, aby zostało ono uznane za obiekt zbiorowego zakwaterowania;
- ograniczenie kategorii osób, które mogą mieszkać w obiektach zbiorowego zakwaterowania – od 1 listopada 2025 roku będą one dostępne wyłącznie dla wrażliwych kategorii uchodźców;
- możliwość otrzymania świadczenia 800+ przez dzieci, które nie ukończyły 18 lat, ale ukończyły już szkołę;
- ograniczenia w uzyskiwaniu zezwolenia na pobyt na uproszczonych zasadach;
- zmiany w uzyskiwaniu karty CUKR;
- wykluczenie poza działanie specustawy obywateli Ukrainy, którzy wjechali do Polski z zezwoleniem na przekraczanie granicy w ramach małego ruchu granicznego.
A.W.